Қалқанша безі жұмысының бұзылысы сүт безі тіндерінің жағдайына қалай әсер етеді: қалқанша безі аурулары және әйелдердегі белгілері

Әйелдердегі қалқанша безі қызметінің бұзылыстары – ең жиі кездесетін эндокриндік мәселелердің бірі. Америкалық тиреоидтық қауымдастықтың мәліметтері бойынша, әйелдер қалқанша безі ауруларымен ерлерге қарағанда 5–8 есе жиі ауырады.

Қысқаша: қалқанша безі мен сүт безі арасында байланыс бар ма

Қалқанша безіндегі мәселелер сүт бездерінің жағдайына әсер етуі мүмкін, бірақ бұл байланыс жанама сипатта болады. Сүт безінің тіні эстрогендерге, прогестеронға және пролактинге сезімтал. Ал бұл гормондарға қалқанша безінің гормондары гипоталамус-гипофиз жүйесі арқылы әсер етеді.

Неліктен сүт безі гормондық тепе-теңдікке тәуелді

Сүт безі етеккір циклі барысында жыныс гормондары деңгейінің ауытқуына жауап береді. Егер қалқанша безі қызметінің бұзылу белгілері байқалып, ол гормондарды тым аз немесе тым көп өндірсе, гипофиздің жұмысы өзгереді.

Гипотиреоз сүт безі тіндеріне қалай әсер етуі мүмкін

Гипотиреоз — трийодтирониннің (Т3) және/немесе тироксиннің (Т4) деңгейі төмендеп, ал тиреотропты гормонның (ТТГ) деңгейі жоғарылайтын жағдай. Әйелдердегі қалқанша безі қызметінің бұзылу белгілері бірнеше механизм арқылы әсер етеді.

Т3 және Т4 деңгейінің төмендеуі компенсациялық реакцияны іске қосады

Т3/Т4 деңгейінің төмен болуы гипофизді ТТГ-ны көбірек бөлуге ынталандырады. Бұл өз кезегінде тиреолибериннің (TRH) деңгейін жоғарылатады, ал ол пролактиннің бөлінуін күшейтеді. Соның нәтижесінде гиперпролактинемия белгілері пайда болуы мүмкін: сүт бездерінің кернеуі, емізіктен бөлінділердің шығуы, либидоның төмендеуі. Бірақ бұл белгілер қалқанша безі ауруларына ғана тән емес және зертханалық тексерумен расталуы тиіс.

Неліктен гипотиреоз кезінде пролактин жоғарылауы мүмкін

Тиреолиберин гипофиздің тек тиреотропты емес, сонымен қатар лактотропты жасушаларын да ынталандырады. Пролактиннің жоғарылауы қалқанша безі ауруларында келесі белгілерді тудыруы мүмкін: сүт бездерінің ауырсынуы және емізіктен сүт тәрізді бөлінділердің бөлінуі.

Пролактин сүт безіне қалай әсер етеді

Бұл гормон без тінінің дамуын және сүттің түзілуін ынталандырады. Оның шамадан тыс мөлшерінде келесі белгілер байқалуы мүмкін:

• сүт бездерінің кернеуі және ісінгендей сезімі;
• ауырсыну немесе ашыту сезімі;
• емізіктен мөлдір немесе сүт тәрізді бөлінділердің бөлінуі.

Пролактин күйзеліс кезінде, кейбір дәрілерді қабылдағанда, физикалық жүктемеден кейін және тіпті талдауды дұрыс емес уақытта тапсырғанда да жоғарылауы мүмкін. Сондықтан қалқанша безі ауруларының белгілері кешенді түрде бағалануы қажет.

Гипотиреоз, эстрогендер және мастопатия

Гипотиреоз кезінде эстроген мен прогестерон арасындағы тепе-теңдік бұзылады: овуляция тұрақсыз болады, бұл салыстырмалы түрде эстрогендердің артықтығына алып келеді. Осылайша қалқанша безі қызметінің бұзылуы циклдік ауырсынуды және фиброзды-кистозды өзгерістерді күшейтуі мүмкін.

Гипертиреоз сүт бездерінің жағдайына қалай әсер етуі мүмкін

Қалқанша безі гормондарының артық өндірілуі кезінде байқалатын белгілер өзгеше болады: зат алмасу жылдамдайды, жүрек соғуы жиілейді, науқас салмақ жоғалтады. Гипертиреоз кезінде сүт бездеріндегі өзгерістер гипотиреозға қарағанда сирек кездеседі және көбіне жанама сипатта болады.

Гормоналды препараттар пролактин деңгейін өзгертуі мүмкін, бұл кейде сүт бездеріндегі жеңіл жайсыздықпен көрінеді.

Қалқанша безі бұзылыстары кезінде сүт бездерінде қандай өзгерістер болуы мүмкін

Қалқанша безінің жұмысы бұзылған жағдайда келесі белгілер байқалуы мүмкін:

• етеккір алдында екі жақты сүт безі ауырсынуы;
• сүт бездерінің кернеуі мен ісіну сезімі;
• гиперпролактинемия кезінде сүт бездерінен бөлінділердің шығуы (галакторея);
• «шаншу» немесе жеңіл ашыту сезімі.

Әйелдердегі қалқанша безі қызметінің бұзылуына байланысты бұл белгілер әдетте гормондық деңгей қалыпқа келгеннен кейін азаяды немесе толық жоғалады.

Қашан себеп қалқанша безінде болмауы мүмкін?

Сүт бездері тарапынан болатын белгілер әрдайым қалқанша безімен байланысты емес. Оларға келесі жағдайлар себеп болуы мүмкін:

• кисталар мен фиброаденомалар;
• мастит немесе абсцесс;
• кеуде жарақаты;
• жүктілік және лактация;
• гормоналды препараттарды немесе ауыз арқылы қабылданатын контрацептивтерді қолдану;
• ісік процестері.

Қандай белгілер сүт безі мен қалқанша безін қатар тексеру қажеттігін көрсетеді

Келесі белгілер қатар байқалса, сүт бездері мен қалқанша безді бір мезгілде тексерген жөн:

• тұрақсыз немесе сирек етеккірдің сүт бездерінің ауырсынуымен немесе кернеуімен қатар жүруі;
• қатты шаршағыштық, тоңғыштық, салмақ қосу және сүт бездерінің ауырсынуы;
• тершеңдік, жүрек қағуы, салмақ жоғалту және сүт бездерінің сезімталдығының өзгеруі.

Егер бұған қосымша қалқанша безінің ұлғаю белгілері болса, дәрігер ТТГ, бос Т4/Т3, пролактин деңгейлерін анықтауға, сондай-ақ сүт бездері мен қалқанша безінің ультрадыбыстық зерттеуін жүргізуге тағайындайды.

Өзгерістердің себебін анықтауға қандай диагностика көмектеседі

Қалқанша безінің дұрыс жұмыс істемейтінін және сүт бездеріндегі өзгерістердің себебін қалай анықтауға болады? Ол үшін кешенді диагностика қажет.

Сүт бездерін тексеру

• Маммолог немесе гинекологтың қарауы
• Сүт бездерінің УДЗ
• Маммография
• Қосымша әдістер — нысаналы маммография, МРТ немесе биопсия.

Қалқанша безі мен гормондық фонды тексеру

• ТТГ
• Бос Т4 (қажет болған жағдайда бос Т3)
• Пролактин және макропролактин
• Тиреопероксидазаға қарсы антиденелер (АТ-ТПО) және ТТГ рецепторларына қарсы антиденелер
• Қалқанша безінің УДЗ.

Кесте: қалқанша безінің әртүрлі бұзылыстары сүт безіне қалай әсер етуі мүмкін

Бұзылыс	Негізгі механизмдері	Сүт бездеріндегі ықтимал көріністері	Нені тексеру қажет
Гипотиреоз	ТТГ мен тиреолибериннің жоғарылауы, пролактин деңгейінің артуы, сұйықтықтың іркілуі	Екі жақты ауырсыну, сүт бездерінің кернеуі, емізіктен сүт тәрізді бөлінділердің шығуы, етеккір алдындағы жайсыздықтың күшеюі	ТТГ, бос Т4, пролактин, макропролактин, сүт бездерінің УДЗ
Субклиникалық гипотиреоз	ТТГ жоғарылаған, Т4 қалыпты; пролактиннің аздап жоғарылауы мүмкін	Шағымдар айқын болмауы мүмкін; кейде масталгия және етеккір циклінің бұзылуы байқалады	Қайталама ТТГ, бос Т4, ТПО-ға қарсы антиденелер
Гипертиреоз	Қалқанша безі гормондарының артықтығы, зат алмасудың жеделдеуі, цикл бұзылыстары	Сүт бездерінің сезімталдығының уақытша өзгеруі, тұрақсыз цикл, дене салмағының төмендеуі	ТТГ, бос Т4/Т3, қажет болған жағдайда антиденелер
Гиперпролактинемия	Пролактиннің артық бөлінуі (соның ішінде гипотиреоз кезінде)	Сүт бездерінің кернеуі, сүт тәрізді бөлінділердің шығуы, овуляцияның болмауы	Пролактин, макропролактин, ТТГ, бос Т4
Қалқанша безінің түйіндері немесе аутоиммунды аурулары	Әдетте гормондар деңгейін өзгертпейді	Сүт бездеріне тікелей әсер етпейді	Қалқанша безінің УДЗ, ТТГ

Егер сүт безі ауырып, қалқанша безінде мәселе болса не істеу керек

Егер сізде қалқанша безінің ауруы анықталып, белгілерінің бірі ретінде сүт безінің ауыруы байқалса, келесі әрекеттерді ретімен орындаңыз:

1. Дәрігерге ауырсынудың сипатын толық сипаттаңыз.
2. Қабылдап жүрген препараттардың дозасын түзету қажеттілігін талқылаңыз.
3. Пролактин мен макропролактинге талдау тапсырыңыз.
4. Сүт бездерінің ультрадыбыстық зерттеуінен немесе маммографиядан өтіңіз.

Құрамында йоды бар препараттарды, қалқанша безі гормондарын немесе басқа дәрілерді өз бетіңізше қабылдауды бастамаңыз.

Қашан шұғыл түрде дәрігерге қаралу қажет

Төмендегі жағдайларда маммологқа немесе гинекологқа дереу жүгініңіз:

• сүт безінде немесе қолтық астында тығыз әрі қозғалмайтын түзіліс пайда болса;
• терінің немесе емізіктің ішке тартылуы байқалса;
• тері қызарып, ісініп, «лимон қабығы» тәрізді өзгеріс пайда болса;
• бір емізіктен қанды, қою түсті немесе ашық сары түсті сұйықтық бөлінсе;
• ауырсыну белгілі бір жерде ғана болып, етеккір аяқталғаннан кейін де жоғалмаса.

Бұл белгілерді тек қалқанша безі ауруының көрінісі деп түсіндіруге болмайды.