Гормоналды ұйқысыздық

Ұйқы — ағзаның ішкі тепе-теңдігінің ең сезімтал көрсеткіштерінің бірі. Оның сапасы тек сыртқы ортаға ғана емес, сонымен қатар эндокриндік жүйенің жұмысына да байланысты.

Гормондардың тәуліктік бөлінуі өзгерген кезде гормондық бұзылыс салдарынан ұйқысыздық пайда болуы мүмкін. Мұндай жағдайда бұл жай ғана кездейсоқ нашар ұйқы емес, нейроэндокриндік теңгерімсіздік болып саналады.

Гормоналды ұйқысыздық дегеніміз не?

Гормоналды ұйқысыздық — бұл эндокриндік жүйе мен циркадтық механизмдердің үйлесімсіздігіне байланысты ұйқы құрылымының (оның фазаларының арақатынасының) бұзылуы.

Ұйқыны реттейтін негізгі үйлестіруші орталық гипоталамус. Ол жарық деңгейі туралы сигналдарды қабылдап, негізгі гормондардың бөлінуін үйлесімді етеді. Тәуліктік гормондық ырғақтардың үйлесімділігі бұзылған кезде ұйқының бұзылысы қалыптасады.

Бұл механизмдерді түсіну маңызды, өйткені гормондық реттелудің бұзылуын дер кезінде анықтау функционалдық өзгерістер кезеңінде-ақ ұйқының бұзылуымен байланысты жайсыздықты азайтуға мүмкіндік береді.

Гормондар ұйқыны қалай реттейді?

Ұйқы — баяу (NREM) және жылдам (REM) фазалардың алмасуынан тұрады, ал олардың құрылымы гормондық тепе-теңдікке байланысты.

1. Мелатонин және кортизол
   Мелатонин («түн гормоны») ұйықтап кету уақытын қысқартады және ұйқының тереңдігін сақтайды. Кортизол («күйзеліс және энергия гормоны») түнде ең төмен деңгейде болады және таңертең ең жоғары деңгейге жетіп, сергектікке ықпал етеді. Кешкі уақытта кортизолдың жоғары болуы — ұйқының үзік-үзік болуының негізгі себептерінің бірі.

2. Прогестерон және эстрогендер
   Прогестерон табиғи тыныштандырғыш әсер көрсетеді. Эстрогендер жылдам ұйқы фазасын және түнгі дене температурасын реттейді. Олардың деңгейінің күрт төмендеуі ұйқының тереңдігін азайтады.

3. Соматотропин және пролактин
   Өсу гормоны тіндердің қалпына келуі үшін ұйқының терең фазасында бөлінеді. Пролактин де түнде табиғи түрде жоғарылап, демалыстың сапасын қолдайды.

4. Қалқанша безінің гормондары
   Қалқанша без гормондары ағзаның жалпы жұмыс қарқынын реттейді. Олардың артық болуы жүйке жүйесінің шамадан тыс қозуына әкеледі, ал жетіспеушілігі патологиялық ұйқышылдық тудырады.

Гормоналды ұйқысыздықтың негізгі себептері

Гормоналды бұзылыс салдарынан пайда болатын ұйқысыздық сыртқы немесе ішкі факторлар ұйқыны реттейтін гормондардың бөліну ырғақтарын бұзған кезде дамиды.

• Табиғи жас кезеңдері
  Жыныстық жетілу кезеңі, жүктілік, менопауза немесе ер адамдарда тестостерон деңгейінің жасқа байланысты төмендеуі ағзада уақытша немесе біртіндеп дамитын гормондық теңгерімсіздік тудырып, ұйықтап кетуге әсер етеді.

• Эндокриндік аурулар
  Қалқанша безінің патологиялары (гипер- және гипотиреоз), гиперпролактинемия және инсулинорезистенттілік ұйқы құрылымына теріс әсер етеді.

• Созылмалы күйзеліс
  Ұзақ уақыт бойы «күйзеліс осінің» (бүйрекүсті бездерінің) белсенді болуы кешкі уақытта кортизол деңгейінің жоғары болуына әкеледі және мелатониннің түзілуін тежейді.

• Дәрілік препараттарды қабылдау
  Глюкокортикостероидтар, қалқанша без гормондарына арналған препараттар және кейбір гормондық терапия түрлері ұйқы фазаларына жанама әсер етуі мүмкін.

• Циркадтық ырғақтардың бұзылуы
  Түнгі ауысымдар, джетлаг және салмақтың күрт өзгеруі гипоталамустың «биологиялық сағатын» бұзады, нәтижесінде ұйқыны реттейтін гормондар синхронды жұмысын жоғалтады.

Әйелдердегі гормоналды ұйқысыздық

Әйелдерде ұйқының реттелуі жыныстық гормондардың циклдік өзгерістерімен тығыз байланысты.

Ең сезімтал кезеңдер:

• етеккір циклінің лютеиндік фазасы — прогестерон деңгейінің төмендеуі үстірт ұйқыға және түнгі жиі оянуға әкелуі мүмкін.
• жүктілік және босанғаннан кейінгі кезең — пролактиннің жоғары деңгейі және гормондардың күрт қайта құрылуы циркадтық ырғақтарды өзгертіп, қатты шаршаған кезде де ұйықтап кетуді қиындатуы мүмкін.
• перименопауза және менопауза — эстроген деңгейінің төмендеуі терморегуляция орталығының жұмысын бұзады, ал түнгі тершеңдік пен «ысыну ұстамалары» ұйқыны жиі бөліп, оның терең қалпына келтіретін фазаларын азайтады.

Ер адамдардағы гормоналды ұйқысыздық

Ер адамдарда ұйқының гормондық реттелуі әйелдерге қарағанда циклдік емес, бірақ ол да жасқа байланысты және метаболикалық өзгерістерге тәуелді.

Негізгі рөлді тестостерон атқарады. Оның тәуліктік өзгерісі терең ұйқы фазаларымен байланысты: тестостерон деңгейінің төмендеуі баяу ұйқы фазасының ұзақтығының қысқаруымен қатар жүруі мүмкін. Ер адамдарда гормоналды ұйқысыздық көбінесе ерте оянумен және ұйқы толыққанды болмағандай сезіммен байқалады, ал ұйықтап кету қиындықтары айқын болмауы мүмкін.

Гормоналды ұйқысыздықтың белгілері

Клиникалық көрініс эндокриндік реттелудің қай буыны зақымданғанына байланысты болады. Дегенмен гормондық теңгерімсіздікті көрсететін бірқатар ортақ белгілер бар.

Ұйқының басталу бұзылысы

Айқын мазасыздық болмаса да, ұйықтап кетудің қиындауы (30 минуттан ұзақ) байқалады. Мұндай жағдай кешкі уақытта кортизол секрециясының өзгеруі немесе мелатонин өндірісінің төмендеуі кезінде кездеседі.

Ұйқының үстірт болуы және тереңдігінің төмендеуі

Ұйқының беткей болуы, жиі ояну, ұйқы терең емес сияқты сезім. Бұл өзгерістер жыныс гормондары деңгейінің ауытқуы кезінде байқалуы мүмкін.

Ерте ояну

Әдеттегі уақыттан әлдеқайда ерте оянып кету және қайта ұйықтай алмау. Көбінесе жасқа байланысты гормондық өзгерістер кезінде кездеседі.

Өзін демалғандай сезінбеу

Ұйқы ұзақтығы жеткілікті болғанына қарамастан, таңертең шаршаңқылық пен күндізгі ұйқышылдық байқалады. Бұл ұйқы фазалары мен түнгі қалпына келу процестерінің бұзылғанын көрсетеді.

Қоса жүретін белгілер

• Түнгі тершеңдік және ысыну ұстамалары
• Дене температурасының ауытқуы
• Жалпы төзімділіктің төмендеуі

Эмоционалдық өзгерістер

Ашуланшақтық, зейіннің төмендеуі, күйзеліске жоғары сезімталдық.

Егер сізді ұйқысыздық мазаласа, гормондық бұзылыс әдетте жеке өзі ғана байқалмайды. Көбіне ол эндокриндік реттелудің басқа да белгілерімен қатар жүреді және кешенді бағалауды талап етеді.

Гормондық бұзылыс кезінде ұйқыны қалай жақсартуға болады?

• Биоритмдерді реттеу
  Ұйқының тұрақты кестесі және толық қараңғылық эпифиз бен бүйрекүсті бездерінің жұмысын синхрондайды. Жатын бөлмедегі салқын әрі таза ауа терең ұйқы фазасына ену үшін маңызды.

• Кортизол деңгейін төмендету
  Ұйқыға дейін 2–3 сағат бұрын гаджеттерді және қарқынды физикалық жүктемені шектеу кешкі кортизол бөлінуін азайтып, ұйықтап кетуді жеңілдетеді.

• Жұмсақ қолдау
  Гормондық ауытқулар кезінде фитопрепараттар көмектесуі мүмкін.

• Метаболизм тұрақтылығы
  Салмақты бақылау және күннің екінші жартысында стимуляторларды (кофеин мен алкоголь) шектеу түнгі оянуларды азайтады.

• Кәсіби көмек
  Қалқанша безінің аурулары немесе гиперпролактинемия анықталса, емді міндетті түрде дәрігер тағайындайды. Гормондарды өз бетінше қабылдау жағдайды нашарлатуы мүмкін.

Қашан шұғыл түрде дәрігерге қаралу қажет?

Егер ұйқысыздық келесі белгілермен бірге байқалса, міндетті түрде маманға жүгіну керек:

• себепсіз салмақтың күрт азаюы немесе көбеюі;
• айқын тахикардия, діріл, тұрақты ыстық сезімі;
• етеккір циклінің тұрақты бұзылыстары;
• галакторея немесе сүт бездерінде тығыз түйіндердің пайда болуы;
• шаштың қатты түсуі немесе айқын әлсіздік;
• ұйқы кезінде тыныстың тоқтап қалуы немесе қатты қорыл;
• депрессия белгілері немесе паникалық шабуылдар.

Бұл белгілер диагностиканы қажет ететін эндокриндік аурулардың белгісі болуы мүмкін.

Гормоналды ұйқысыздықтың алдын алу

1. Ұйқы режимін тұрақты сақтау және кешкі жарық әсерін азайту.
2. Ұйқы алдында шамадан тыс жүктемесіз тұрақты физикалық белсенділік.
3. Созылмалы шаршау кезінде қалқанша без гормондарының, ферритин мен D дәруменінің деңгейін бақылау.
4. Кешкі уақытта көмірсулар мен алкогольді шектейтін теңгерімді тамақтану.
5. Эндокриндік бұзылыстарды дер кезінде емдеу.

Қорытынды

Гормоналды ұйқысыздық — биологиялық ырғақтардың реттелуінің бұзылуының бір көрінісі. Ол күйзеліс әсерінен уақытша реакция болуы мүмкін немесе эндокриндік өзгерістердің белгісі болуы ықтимал. Жағдайды кешенді бағалау және ерте түзету ұйқы сапасын қалпына келтіруге және мәселенің созылмалы түрге айналуын алдын алуға көмектеседі.